“Pravo na slobodno izražavanje mišljenja, pravo na protest i pravo građana da učestvuju u procesima donošenja odluka predstavljaju osnovne demokratske vrijednosti koje moraju biti zaštićene od svih oblika zloupotrebe pravnih i administrativnih mehanizama.”, zaključak je učesnika edukativne radionice u organizaciji Mreže Aarhus centara za Zelenu agendu i zaštitu okoliša, čije saopštenje prenosimo u nastavku.
Tokom 4. i 5. juna 2026. godine održana je dvodnevna edukativna radionica posvećena zaštiti građanskog aktivizma, jačanju okolišne demokratije i unapređenju pravnog okvira za zaštitu javnog učešća u Bosni i Hercegovini. Radionica je okupila predstavnike organizacija civilnog društva, aktiviste, pravne stručnjake, novinare, akademsku zajednicu i druge zainteresovane aktere koji djeluju u oblasti zaštite ljudskih prava, okoliša i demokratije.
Centralne teme radionice bile su strateške tužbe protiv javnog učešća (SLAPP) i značaj ratifikacije PRTR Protokola kao jednog od ključnih instrumenata za osiguravanje transparentnosti i pristupa okolišnim informacijama u Bosni i Hercegovini.
Kroz analizu konkretnih slučajeva iz Bosne i Hercegovine predstavljeni su različiti oblici pritiska na građane, aktiviste, novinare i organizacije civilnog društva koje djeluju u javnom interesu. Posebna pažnja posvećena je prepoznavanju SLAPP postupaka kao mehanizama koji, bez obzira na konačan ishod postupka, mogu proizvesti zastrašujući efekat i obeshrabriti građane da učestvuju u javnim raspravama o pitanjima od društvenog značaja.
Učesnici radionice istakli su da pravo na slobodno izražavanje mišljenja, pravo na protest i pravo građana da učestvuju u procesima donošenja odluka predstavljaju osnovne demokratske vrijednosti koje moraju biti zaštićene od svih oblika zloupotrebe pravnih i administrativnih mehanizama.
Drugi dio radionice bio je posvećen značaju PRTR Protokola uz Aarhušku konvenciju i njegovoj ulozi u ostvarivanju prava građana na pristup informacijama o okolišu. Posebno je naglašeno da Bosna i Hercegovina, uprkos činjenici da je Protokol potpisala još 2003. godine, više od dvije decenije nije izvršila njegovu ratifikaciju niti uspostavila jedinstven javni registar emisija i prenosa zagađujućih materija.
Kao ilustrativan primjer posljedica nedostatka transparentnih okolišnih podataka predstavljen je slučaj Vareša, gdje su zabrinutost javnosti izazvale informacije o povišenim koncentracijama olova u krvi stanovništva, uključujući djecu. Učesnici su naglasili da građani imaju pravo na pravovremene, potpune i lako dostupne informacije o zagađenju koje može uticati na njihovo zdravlje, te da uspostavljanje PRTR sistema predstavlja jedan od ključnih preduslova za ostvarivanje prava garantovanih Aarhuškom konvencijom.
Posebno važan segment radionice bilo je zvanično predstavljanje nacionalnog Zakona o građanskoj inicijativi i zaštiti građana Bosne i Hercegovine. Predloženi zakon predstavlja prvi sveobuhvatni pokušaj uspostavljanja institucionalnih i pravnih mehanizama zaštite građana, aktivista, novinara i organizacija civilnog društva od zloupotrebe sudskih i administrativnih postupaka usmjerenih protiv javnog učešća.
Učesnici su ocijenili da Bosna i Hercegovina mora razviti efikasne mehanizme zaštite javnog prostora za djelovanje građana, u skladu sa savremenim evropskim standardima i preporukama Evropske unije koje se odnose na sprečavanje i sankcionisanje SLAPP postupaka.
ZAKLJUČCI RADIONICE
Učesnici radionice usaglasili su sljedeće ključne zaključke i preporuke:
- Hitno pokrenuti proces ratifikacije PRTR Protokola i uspostaviti jedinstven, javno dostupan registar emisija i prenosa zagađujućih materija u Bosni i Hercegovini, u skladu sa međunarodnim obavezama i evropskim standardima transparentnosti.
- Podržati usvajanje Zakona o građanskoj inicijativi i zaštiti građana Bosne i Hercegovine kao ključnog instrumenta za zaštitu građanskog aktivizma, slobode izražavanja i javnog učešća u procesima donošenja odluka.
- Razviti posebne anti-SLAPP mehanizme koji će omogućiti rano prepoznavanje i odbacivanje strateških tužbi protiv javnog učešća, te osigurati djelotvornu zaštitu građana, novinara, aktivista i organizacija civilnog društva od zloupotrebe pravosudnog sistema.
- Unaprijediti primjenu Aarhuške konvencije kroz jačanje pristupa informacijama, učešća javnosti i pristupa pravdi u okolišnim pitanjima na svim nivoima vlasti u Bosni i Hercegovini.
- Osigurati da pitanja zaštite zdravlja građana i okoliša budu zasnovana na transparentnim, javno dostupnim i naučno utemeljenim podacima, posebno u zajednicama koje su izložene povećanim okolišnim i zdravstvenim rizicima.
Učesnici radionice zaključili su da su pravo građana da znaju, pravo da učestvuju i pravo da govore bez straha od odmazde neodvojivi temelji demokratskog društva, vladavine prava i održivog razvoja Bosne i Hercegovine.
(Odgovorno)
