“Iako su nadležne institucije negirale bilo kakvu povezanost s HE Ulog, naša istraga pokazuje da je HE Ulog – suprotno uvjetima iz okolišne dozvole – radila u režimu hidropeakinga, ispuštajući dubinsku vodu siromašnu kisikom, što je izazvalo masovno gušenje vodenih organizama u rijeci Neretvi.”, navodi se u izvještaju.
Fondacija Atelje za društvene promjene – ACT upozorava da je prošlo gotovo četiri mjeseca od razorne ekološke katastrofe, odnosno, masovnog pomora ribe i ostalog živog svijeta u gornjem toku rijeke Neretve, od mašinske zgrade hidroelektrane “Ulog” pa nizvodno do ušća Ljute, a da organi vlasti, instituti, inspekcije i Tužilaštvo u BiH nisu dali odgovor na ključno pitanje: Šta je uzrok?
Ostali su nijemi i na, svojevremeno, otvoreno pismo zabrinutosti konzorcijuma stručnjaka za riječnu ekologiju, sa dugogodišnjim poznavanjem rijeke Neretve i hidroelektrane Ulog, koje je potpisalo 192 naučnika iz cijele Evrope, a koji su zatražili hitnu, nezavisnu i transparentnu istragu, u skladu sa preporukama naučne zajednice, hitno pozivanje operatera na odgovornost, te, ponovno razmatranje ekoloških rizika hidroelektrane Ulog, uključujući uticaj na ugrožene vrste i ponovo ispitivanje ekološke dozvole projekta, kao i studiju uticaja na životnu sredinu.
Naučnici su naglasili da će se slične katastrofe gotovo sigurno ponavljati, ukoliko se hitno ne promijeni način upravljanja hidroelektranom, naglasivši da je Neretva jedna od posljednjih divljih rijeka u Evropi i globalno značajna tačka biodiverziteta.
U pismu se navodi da ovo nije izolovan incident, te da je pomor ribe već zabilježen tokom izgradnje hidroelektrane Ulog 2023. godine, dok je prvo punjenje akumulacije 2024. izazvalo uzbunu zbog pogoršanja kvaliteta vode.
Naučnici ističu da je Studija uticaja na životnu sredinu propustila da pravilno procijeni ove rizike, te u pismu hitno zahtevaju njenu reviziju i ažuriranje.
Ovih dana naučna se zajednica ponovo osvrnula na pomenutu ekološku katastrofu, kroz naučni rad (izvještaj o ekološkoj forenzičkoj istrazi) “Pomor ribe u rijeci Neretvi u septembru 2025: identifikacija ispuštanja vode iz hidroakumulacije Ulog kao vjerovatnog uzroka” – autora prof. dr. Gabriela Singera (Odsjek za ekologiju Univerziteta u Innsbrucku, Austrija), mr. sc. Mirze Čelebičića (Odsjek za biologiju, PMF, Univerzitet u Tuzli), Dr. Kurta Pintera (Institut za hidrobiologiju i upravljanje vodenim ekosistemima, BOKU, Univerzitet Beč, Austrija), Dipl. ing. Martina Dalvai-Ragnolija (Odjel za ekologiju, Univerzitet u Innsbrucku, Austrija) i prof. dr. Muriza Spahića (Udruženje geografa Bosne i Hercegovine) – objavljen u 24. broju naučnogo časopisa Acta geographica Bosniae et Herzegovinae.
“Iako su nadležne institucije negirale bilo kakvu povezanost s HE Ulog, naša istraga pokazuje da je HE Ulog – suprotno uvjetima iz okolišne dozvole – radila u režimu hidropeakinga, ispuštajući dubinsku vodu siromašnu kisikom, što je izazvalo masovno gušenje vodenih organizama u rijeci Neretvi.”, navodi se u izvještaju.
Autori su, kako bi utvrdili vrijeme i porijeklo ovih ispuštanja, analizirali javno dostupne hidrološke podatke i razdvojili prirodni, kišom uslovljeni oticaj od hidrovrhova koje je generirala hidroelektrana.
“Neposredno prije pomora ribe, dva snažna hidrovrha povećala su protok na izlazu iz elektrane za faktor 15, nakon čega je uslijedio treći poplavni val, za koji analiza raspodjele protoka ukazuje na najmanje 34 sata kontinuiranog ispuštanja vode iz akumulacije. Količina vode ispuštene iz akumulacije potvrđena je satelitskim snimcima, koji pokazuju neto gubitak vode u akumulaciji od 1,18 miliona m3 u periodu koji obuhvata incident pomora ribe.
Dubinski profili prikupljeni krajem septembra 2025. godine pokazuju snažnu stratifikaciju akumulacije, s toplom, kisikom bogatom površinskom vodom iznad dubljih slojeva u kojima su koncentracije kisika ostale daleko ispod granica preživljavanja pastrmke. Budući da zahvati tlačnog cjevovoda crpe dubinsku vodu, svaki hidrovrh je u nizvodni tok rijeke ispuštao vodu osiromašenu kisikom.
Kako bismo procijenili nizvodne utjecaje, kombinovali smo izmjerene koncentracije kisika s protokom tokom hidrovrhova u modelu koji simulira ponovnu oksigenaciju u nizvodnom toku rijeke Neretve. U tipičnom hidrovrhu u trajanju od 6 sati, kritično niske razine kisika protezale su se od elektrane do ušća rijeke Ljute, što se poklapa s uočenim prostornim obuhvatom pomora ribe. Duži hidrovrhovi proširuju ovu „zonu smrti“ još dalje nizvodno. Iako kratka dionica u dijelu s biološkim minimumom protoka neposredno ispod brane ostaje hronično hipoksična i stoga nikada ne služi kao stanište za pastrmku, riječna dionica izložena dinamičnim promjenama protoka usljed hidropeakinga može se očekivati da djeluje kao ekološka klopka: veći dio vremena pastrmke će se moći kretati u ovo privlačno stanište iz nizvodnih dijelova i pritoka poput Ljute; međutim, tokom iznenadnih hidrovrhova, ova riječna dionica nije mogla podržati njihov opstanak. Ovaj mehanizam upućuje na očekivanje dalekosežnih štetnih posljedica po populacije pastrmke ukoliko se hidropeaking nastavi.”, konstatuje se u izvještaju. I zaključuje:
“Sveukupno, naši objedinjeni dokazi pokazuju da je pomor ribe u septembru 2025. godine bio posljedica hidropeaking operacija na HE Ulog. Zahtijevamo trenutno obustavljanje hidropeakinga, provođenje režima protočne (run-of-river) proizvodnje i uspostavljanje transparentnog, kontinuiranog monitoringa.”.
Ostaje aktuelan zahtjev za pozivanje operatera na odgovornost, te, za ponovno ispitivanje ekološke dozvole projekta, kao i studiju uticaja na životnu sredinu.
No, ne mogu eko aktivisti napisati toliko zahtjeva, koliko ih ovdašnje vlasti, sklone netransparentnosti, socijalnoj neosjetljivosti, zanemarivanju interesa građana, zloupotrebi resursa, neodgovornom ponašanju i korupciji, mogu izignorisati.
(N.N., Odgovorno)
