“Posebno zabrinjava činjenica da je Zakon o zabrani diskriminacije u BiH usvojen još 2009. godine, a da ni nakon sedamnaest godina nema stvarnog napretka u njegovoj primjeni. Uprkos zakonskom okviru, praksa pokazuje da su institucije i dalje nedovoljno osposobljene i neefikasne u suočavanju s ovim problemom…”
U složenom političko-administrativnom okruženju Bosne i Hercegovine, u kojem se implementacija presuda Evropskog suda za ljudska prava često suočava sa institucionalnim kašnjenjima, fragmentacijom nadležnosti i nedostatkom političke volje, uloga civilnog društva postaje još značajnija. Iako su države i njihovi mehanizmi prvenstveno odgovorni za primjenu presuda, organizacije civilnog društva itekako mogu uticati na efektivnost, pravovremenost i smislenost provođenja presuda. Početkom septembra u javnosti je objavljen Priručnik koji nastoji da olakša organizacijama civilnog društva uključivanje u proces praćenja i izvještavanja o implementaciji presuda Evropskog suda za ljudska prava.
Detaljnije smjernice kako funcionišu presude Evropskog suda za ljudska prava – ko je zadužen da prati njihovo provođenje, šta je pojačan, a šta standarni nadzor, šta su akcioni planovi država i kako se civilno društvo može uključiti u njihovo praćenje objavio je Helsinški parlament građana Banja Luke i Kuća ljudskih prava Banja Luka. Priručnik nastoji ponuditi praktična rješenja, operativne alatke i jasne korake koji mogu osigurati da se glas organizacija čuje, prepozna i uvaži.
ESLJP je do septembra 2026. godine donio više od 110 presuda protiv Bosne i Hercegovine, u kojima je utvrđena najmanje jedna povreda Evropske konvencije o ljudskim pravima ili njenih protokola.
“Presude Evropskog suda za ljudska prava predstavljaju temeljni mehanizam zaštite ljudskih prava u evropskom pravnom prostoru. Organizacije civilnog društva, pravni zastupnici, akademske institucije i druge nezavisne strukture imaju jedinstvenu poziciju da doprinesu ovom procesu. U mnogim slučajevima, njihov angažman predstavlja ključnu razliku između formalnog i stvarnog napretka. Civilno društvo često raspolaže najrelevantnijim informacijama o tome da li se povrede nastavljaju, da li su preduzete mjere adekvatne, te da li su reforme zaista provedene na terenu”, navodi se u Priručniku.
Aktivisti organizacija civilnog društva poseban akcenat stavljaju na dva zakona u zakonodavstvu BiH, odnosno njihove pravne alate, koji nisu dovoljno iskorišteni.
Primjenom Zakona o slobodi pristupa informacijama BiH, zakona koji je usvojen još 2000. godine i predstavlja jedan od temeljnih demokratskih mehanizama kontrole vlasti, bavili su se aktivisti udruženja “Ne diskriminacija ne mobing” iz Tuzle. Isti navode da su dokazali brojne nepravilnosti u radu javnih organa, te da su došli do poražavajuće činjenice da se navedeni zakon u praksi gotovo nije koristio od strane organizacija civilnog društva.
Za drugi bitan zakon koji može biti alat u rukama OCD-a, Zakon o zabrani diskriminacije BiH, usvojen 2009. godine, iz istog udruženja navode da su utvrdili da nema sistemske podrške njegovoj primjeni, posebno od strane sindikata, iako je borba protiv diskriminacije u sferi rada njihova zakonska i statutarna obaveza.
“U Bosni i Hercegovini i dalje nisu uspostavljeni učinkoviti mehanizmi za praćenje i sankcionisanje diskriminacije, što teže dovodi do objektivne slike o njenom stvarnom obimu. Posebno zabrinjava činjenica da je Zakon o zabrani diskriminacije u BiH usvojen još 2009. godine, a da ni nakon sedamnaest godina nema nema stvarnog napretka u njegovoj primjeni. Uprkos zakonskom okviru, praksa pokazuje da su institucije i dalje nedovoljno osposobljene i neefikasne u suočavanju s ovim problemom. Analiza izvještaja Ombudsmena za ljudska prava BiH, Ministarstva za ljudska prava i izbjeglice BiH, te, Misije OSCE u BiH, ukazuju na zabrinjavajuće stanje po kojima je “broj žalbi zbog diskriminacije neuporedivo manji od realnog, preporuke Ombudsmena se rijetko poštuju, a institucija bilježi „uspjeh“ čak i onda kada uspije samo ostvariti kontakt sa prijavljenim mogućim diskriminatorom”. Najveći broj pritužbi odnosi se na diskriminaciju u oblasti rada i zapošljavanja, što dodatno ukazuje na slabosti u zaštiti radničkih prava”, naveli su iz udruženja “Ne diskriminacija ne mobing”.
Aktivisti navode da, dok se sistemski prešućuje i prešutno odobrava nepoštivanje zakonom propisanih rokova od strane organa uprave, uz redovnu toleranciju, kao i zaštitu upravnih i pravosudnih instanci, istovremeno se prema građanima primjenjuju potpuno drugačiji aršini.
“Podnesci običnih ljudi, koji pokušavaju ostvariti svoja prava, bivaju rutinski odbacivani kao neblagovremeni upravo po tim istim zakonskim rokovima, ali onim koji se odnose na njih. Tako nastaje apsurd u kojem zakon ne važi jednako za sve, već postaje instrument selektivne primjene. Strog prema slabijima, a popustljiv prema institucijama koje bi ga prve morale poštovati. Upravo takve situacije Evropski sud kontinuirano prepoznaje kao primjer pretjeranog formalizma. Kada se procesni koraci koji nemaju stvarni uticaj na odluku pretvaraju u instrument finansijskog opterećenja stranke. Time pravo na pristup sudu prestaje biti stvarno i djelotvorno, a postaje formalno priznato, ali suštinski ograničeno”, navode aktivisti ispred navedenog udruženja.
Zato je uključivanje organizacija civilnog društva, pravnih timova, dogwatch organizacija i drugih aktera ne samo dobrodošlo nego i ključno za punu i pravovremenu implementaciju presuda.
(J.M., Odgovorno)
