„Posebno zabrinjava što elektroenergetske kompanije poput EPBiH razmatraju spaljivanje otpada u zastarjelim termoenergetskim postrojenjima u Tuzli i drugim gradovima, iako bi njihova adaptacija za bezbjedno suspaljivanje otpada zahtijevala dodatna ulaganja od više desetina miliona eura po bloku, uz rizik da ta ulaganja postanu „nasukana imovina“ zbog EU pravila o emisijama i ugljeniku.“, navodi se u saopštenju Aarhus centra u BiH, koje u nastavku prenosimo u cjelosti.
Novi izvještaj CEE Bankwatch Network (1) upozorava da planovi za izgradnju spalionica i suspaljivanja otpada u termoelektranama na ugalj u gradovima širom Zapadnog Balkana, a posebno Podgorici u Crnoj Gori, Zenici i Tuzli u Bosni i Hercegovini, predstavljaju ozbiljan finansijski i zdravstveni rizik za ove zemlje, te poziva vlasti i energetske kompanije da odustanu od tih projekata.
Prema ovom izvještaju, Crna Gora i Bosna i Hercegovina razmatraju spaljivanje otpada uprkos tome što imaju među najnižim stopama reciklaže u Evropi, oko 3,7% u Crnoj Gori i svega 1% u Bosni i Hercegovini, čime bi spaljivanje dodatno usporilo razvoj sistema reciklaže i odvojenog prikupljanja otpada, a u čije sisteme je do sada uloženo više desetina miliona eura što kroz EU fondove ili nacionalne bužete. Uprkos formalnom preuzimanju EU zakonodavstva, nijedna zemlja Zapadnog Balkana u praksi ne primjenjuje EU hijerarhiju otpada. Prevencija, ponovna upotreba i reciklaža ostaju marginalne, dok dominiraju odlaganje i planovi za spaljivanje miješanog otpada, što je direktno suprotno evropskim pravilima.
„Spalionice nisu moderna rješenja za cirkularnu ekonomiju, već skupa infrastruktura koja zaključava gradove u višedecenijsku zavisnost od miješanog otpada i obeshrabruje ulaganja u prevenciju otpada, reciklažu i ponovnu upotrebu“, navodi se u izvještaju. One zahtijevaju dugoročne garancije isporuke otpada i donose višedecenijske finansijske obaveze. U praksi, ugovori za spalionice se zaključuju na 20 do 30 godina, čime gradovi postaju obavezni da održavaju visoke količine miješanog otpada.
Denis Žiško, Aarhus Centar BiH: „Političari sa Zapadnog Balkana očito ne razumiju principe cirkularne ekonomije i dekarbonizacije pošto uporno promovišu spaljivanje otpada kao dio tih procesa. Krajnje vrijeme je da shvate da spaljivanje otpada prekida ciklus kruženja materijala jer nepovratno uništava resurse koji bi se mogli reciklirati ili ponovno upotrijebiti. Činjenica je da spaljivanje otpada emituje CO2 i mnoge druge, za zdravlje opasne, polutante. Stoga bi naši vlastodršci trebali prestati lagati građanima i konačno uspostaviti održive sisteme upravljanja otpadom koji su ključni za smanjenje emisija, a istovremeno štede ogromne količine energije potrebne za proizvodnju novih materijala.“
Izvještaj potvrđuje da nijedna od zemalja regiona nema dovoljne količine adekvatno tretiranog otpada za planirane kapacitete, što ih dodatno dovodi u rizik dugoročne zavisnosti od uvoza otpada, a o čemu svjedoče i iskustva iz visoko standardizovanih zemalja Evrope poput Švedske, čije su spalionice otpada postale dugoročno zavisne od stranog otpada kako bi bile isplative.
Vanja Cicmil, Zero Waste Montenegro: „Crna Gora još nije izgradila osnovne elemente sistema upravljanja otpadom i upravo tu se nalazi najveći prostor za napredak. Preskakanje ovih koraka vodi u dugoročnu zavisnost od rješenja koja nijesu u skladu sa principima cirkularne ekonomije. Ako govorimo o pravednoj tranziciji i klimatskoj pravdi, ulaganja treba usmjeriti ka rješenjima koja smanjuju otpad i jačaju lokalne kapacitete, umjesto u projekte koji nas dugoročno ograničavaju i vežu za jedan model. U suprotnom, rizik i trošak ostaju lokalnim zajednicama, dok se resursi nepovratno gube.“
Čak i novije evropske spalionice uzrokuju ozbiljna zagađenja okoline toksičnim supstancama i teškim metalima (1). U Harlingenu, Holandija, koncentracije toksičnih materija u površinskim vodama izmjerene su na nivoima 138 puta višim od dozvoljenih pragova za pitku vodu, dok su u zemljištu zabilježene koncentracije dioksina sedam puta veće nego prije puštanja postrojenja u rad. U Ivry-sur-Seine kod Pariza kontaminacija iznad EU granica utvrđena je u zemljištu u blizini škola i javnih parkova.
Planovi u regionu se već duže vrijeme suočavaju sa rastućim otporom javnosti i institucija širom regiona. U Tuzli je 2025. godine obustavljeno planirano “eksperimentalno” suspaljivanja otpada u termoelektrani Tuzla, nakon protivljenja Gradskog vijeća i javnosti zbog izostanka transparentne procedure i procjene uticaja na zdravlje i okoliš.
U Zenici su planovi za spalionicu izazvali proteste građana zbog zabrinutosti za kvalitet vazduha. U Podgorici, iako je prema navodima predstavnika Glavnog Grada završena Studija izvodljivosti za planiranu spalionicu vrijednu 200 miliona eura, dokument nije javno dostupan.
Spalionice takođe proizvode ogromne količine opasnog otpada – 26–40% spaljenog otpada ostaje kao toksični pepeo, kontaminiran teškim metalima i dioksinima, za koji Crna Gora i BiH nemaju adekvatnu infrastrukturu za odlaganje.
Nataša Kovačević, CEE Bankwatch Network: „Želimo pozvati Vladu Crne Gore i Bosne i Hercegovine, kao i njihove energetske kompanije i gradove da odmah obustave dalje planove za izgradnju spalionica otpada ili kospaljivanja u termoelektranama na ugalj, te da se posvete jačanju sistema upravljanja otpadom, tj. Odvojenom prikupljanju i reciklaži otpada, kompostiranju, anaerobnoj digestiji i čistim izvorima toplote, uključujući velike toplotne pumpe, solarne termalne sisteme i geotermalnu energiju.“
Prema izvještaju, posebno zabrinjava što elektroenergetske kompanije poput EPBiH razmatraju spaljivanje otpada u zastarjelim termoenergetskim postrojenjima u Tuzli i drugim gradovima, iako bi njihova adaptacija za bezbjedno suspaljivanje otpada zahtijevala dodatna ulaganja od više desetina miliona eura po bloku, uz rizik da ta ulaganja postanu „nasukana imovina“ zbog EU pravila o emisijama i ugljeniku.
(Odgovorno)
